История
  • 507
  • «Каму будзе патрэбная гісторыя заўтра»



    Рэдакцыя расейска-амерыканскага часопіса «Ab Imperio» на працягу апошніх гадоў працавала над праектам новага курсу расейскай гісторыі. Выдадзеная сёлета праца «Новая імперская гісторыя Паўночнай Еўразіі. Канкуруючыя праекты самаарганізацыі VII—XVIII ст.». прапануе арыгінальны погляд на гісторыю рэгіёна, скіраваны супраць старых схем і штампаў. Кнігу рэцэнзуе Антон Лявіцкі:

    Галоўнай задачай даследавання, задуманага як свайго кшталту эксперыментальны падручнік, быў не збор архіўных крыніц (як гістарычную навуку разумеюць у Беларусі), але пастаноўка арыгінальных пытанняў, ужыванне паняццяў і крытычны перагляд традыцыйных апавяданняў аб мінуўшчыне.

    Заміж Расіі ў фокусе увагі знаходзіцца «Паўночная Еўразія»

    — умоўны рэгіён, у які ў залежнасці ад гістарычнага перыяду «ўваходзілі» розныя сучасныя краіны (у тым ліку Беларусь, Украіна, Польшча, балтыйскія краіны і інш.).
    Гэты наватвор выкарыстаны для таго, каб унікнуць выдаткаў звычайных нацыянальных гісторый. Яны пішуцца так, нібыта пэўная краіна існавала заўсёды: з падручнікаў па гісторыі Беларусі выключаюцца Кіеў і Ноўгарад, а ў правобраз «нацыі» адвольна запісваюцца Полацкая зямля і Тураўская воласць.

    Нешта падобнае адбываецца і з гісторыяй Расіі, якая з часу Карамзіна канцэнтруецца на гісторыі дзяржавы і займаецца сімвалічным прысваеннем вялікай традыцыі, пачатак якой ляжыць у т. зв. «Кіеўскай Русі» (аўтары карыстаюцца набліжанай да крыніц назвай — «Роуськая зямля» ці проста «Роусь»).

    В 1000 году нашей эры Северная Евразия уже очень отличалась от
    того пространства полуизолированных культурных миров, каким она
    была всего двумя столетиями ранее. Пограничные территории втягива-
    лись в сферу влияния той или иной южной универсалистской культуры
    (например, Болгарское царство на Дунае – в сферу влияния Византии),
    в Западной Европе происходил сложный синтез переосмысленного
    наследия римской государственности и обычаев различных “варвар-
    ских” племен, а Волжская Булгария и Рѹськая земля являли пример
    автохтонного (самостоятельного) развития политических форм на ос-
    нове культурного кода одной из мировых религий. В итоге неведомое
    окружающему миру обитаемое пространство − неинтегрированное
    или не заявившее о себе в универсальных категориях – существенно
    сократилось

    Уява «Паўночнай Еўразіі» дазваляе аўтарам курса сканцэнтраваць увагу на іншых працэсах, чым гэта робіцца звычайна. Ім абыходзяць досвед самаарганізацыі і салідарнасці (так яны разумеюць нацыю), змены ў сацыяльным уяўленні (калі дзяржава з асабістага ўладання манарха стала клопатам пра супольны дабрабыт) і стыхійнае кіраванне разнастайнасцю.

    Такая перспектыва дазваляе рэгулярна ўключаць у аналіз такія розныя краіны і супольнасці мінуўшчыны, як казацтва, Бліскучую Порту і Рэч Паспалітую абодвух народаў.

    Карціна мінуўшчыны, якую прапануюць аўтары курса, не засяроджаная на адной нацыянальнай дзяржаве. Гэта не значыць, што паняцце нацыі губляе сваё значэнне. Наадварот,

    сюжэт аб нацыі адносіцца да скразных у кнізе.

    У вызначэнні самога паняцця аўтары натхняюцца разважаннямі Бенедыкта Андэрсана. Нацыя разумецца як уяўленая прастора салідарнасці, як «жывое перажыванне завочнага сяброўства ў грамадзе «сваіх». Гэта не прыроднае адзінства групы людзей, а спосаб арганізацыі палітычнай супольнасці — допуску да грамадзянскіх правоў.

    Зразуметая такім чынам, нацыя пераўтвараецца ў прадукцыйны інструмент гістарычнага аналізу. Магчыма, слабасцю прапанаванай трактоўкі з’яўляецца шырыня яе магчымага дастасавання. Напрыклад, аўтары падручніка трактуюць як нацыю і феадальную сістэму васальнага падпарадкавання, і рускую інтэлігенцыю пачатку ХХ стагоддзя.

    Тым не менш, даследчы прыбытак ад такога падыходу відавочны. Ён дазваляе іначай зірнуць на нацыю як на канкрэтны прадмет гістарычнай размовы.

    Эмпірычная дакладнасць такога падыходу дазваляе сфармуляваць новыя пытанні, убачыць раней праігнараваныя паралелі. Напрыклад, чаму шляхецкая дэмакратыя ў Рэчы Паспалітай мела поспех у XVІ стагоддзі, а ў далейшым заняпала?

    Пры гэтым не знікаюць з-пад увагі і тагачасныя ўяўленні пра нацыю; яны мелі свае канкрэтныя наступствы. ХІХ стагоддзе стала эпохай фарміравання нацыяналізмаў, і Расія не была выняткам.

    З 1860-х гадоў колішняя імперыя, існаванне якой вынікала з дынастыі, стала ўсё часцей разумецца як нацыянальная дзяржава расейцаў(русскіх — а.). Астатнія народы станавіліся «іншародцамі» — чужынцамі, нядобранадзейным элементам. Асабліва моцна засвоіў гэтую ўяву Мікалай ІІ, мяркуюць аўтары падручніка. Ягоная няздольнасць бачыць разнастайнасць сваёй дзяржавы, удзел у ёй нярускіх народаў яны лічаць адной з прычын драматычнага краху ягонай дынастыі.

    Паняцце нацыі сэнсава звязана з іншым важным узроўнем падручніка. Гаворка ідзе пра

    ўдзел у еўрапейскай сучаснасці.

    Гэты сюжэт непасрэдна важны для беларускага чытача.

    У XVІ стагоддзі, паказваюць даследчыкі, у тагачаснай Еўропе існавала некалькі «парахавых імперый» — магутных дзяржаў, якія вызначалі палітыку таго часу. Такія краіны, як Асманская імперыя ці Масковія (у нейкай ступені і Рэч Паспалітая), вылучаліся вайсковай магутнасцю. Але большасць гэтых дзяржаў у далейшым заняпалі.

    Прычына гэтага ляжала ў спосабе ўяўлення дзяржавы і грамадства (сацыяльным уяўленні), лічаць аўтары. У ХVІІ стагоддзі ў еўрапейскіх дзяржавах пачынае пашырацца камералізм — вучэнне аб тым, што дзяржава павінна быць уладкаваная рацыянальна і ставіць за мэту дабрабыт падданых.
    Імклівае пашырэнне гэтых ідэй прывяло да таго, што ў ХVІІІ стагоддзі паступова змянілася ўяўленне супольнасці, якая жыла ў межах пэўнай дзяржавы. Зараджаецца ідэя нацыі як крыніцы дзяржаўнага суверэнітэту. Вынікі «камералісцкай рэвалюцыі» можна бачыць ужо ў развіцці асветнага абсалютызму.

    Але не ўсе грамадствы ў роўнай ступені здолелі засвоіць камералізм. Перадумовай поспеху гэтага вучэння была наяўнасць развітой грамадскай сферы — прасторы публічнай дыскусіі. Менавіта ў яе межах адбывалася ўкараненне гэтага светапогляду. Краіны, якія не мелі такіх грамадскіх сфер, прайгралі гістарычнае спаборніцтва.

    Выпадкі Рэчы Паспалітай і Масковіі тут складаюць відавочнае выключэнне. Першая аказалася на ўзбочыне прагрэсу з цэлага шэрагу прычын; аўтары «Новай імперскай гісторыі» лічаць, што галоўную ролю адыграла слабаць рэспубліканскай улады. У тагачаснай жа Масковіі моцная цэнтралізаваная ўлада з сярэдзіны ХVІІ стагоддзя адкрыла для сябе патэнцыял камералізму. Свайго піку ягонае пераможнае шэсце ў Расіі дасягнула ў XVІІІ стагоддзі.

    З таго часу Расія традыцыйна разглядалася як сучасная дзяржава, раўнапраўны суб’ект еўрапейскай супольнасці. Яскрава відаць гэта ў 1850-я гады, калі паражэнне ў Крымскай вайне было асэнсаванае як траўматычнае адкрыццё ўласнай адсталасці — адлучэння ад еўрапейскай культуры сучаснасці. Гэта стала магутным унутраным імпульсам для рэформаў.

    У гэтым кантэксце становіцца ясна, як імперыя спрыяла «нацыянальнай самаарганізацыі народаў». Рэарганізуючы архаічны імперскі механізм, улады Расіі сутыкнуліся з дынамічнай разнастайнасцю падуладнай ім тэрыторыі. У працэсе кіравання гэтымі тэрыторыямі яны спрыялі з’яўленню новых народаў і нацый. Як гэта адбылося з беларусамі, апісаў Валер Булгакаў (у кнізе «Гісторыя беларускага нацыяналізму»). «Новая імперская гісторыя» дазваляе ўбачыць беларускі выпадак у шырэйшым кантэксце.

    Панаванне слоў



    Кнізе ўласцівы шэраг важных навацый, якія не выпадае разглядаць тут падрабязна. Гэта і шматлікія дасціпныя тлумачэнні агульнавядомых сюжэтаў (ад Вольгі са Святаславам праз смуту да аграрнага пытання рэвалюцыйнай эпохі). Гэта і строгая арганізацыя матэрыялу вакол некалькіх выразных сюжэтаў (кіраванне разнастайнасцю і самаарганізацыя праз вынаходства і запазычванне ідэй).

    Гэта, урэшце, дэманстрацыя таго, што традыцыйны падзел працы паміж гуманітарнымі дысцыплінамі — хібны: гісторыкі таксама могуць працаваць з тэорыяй (пра гэта не ведаюць не толькі ў Беларусі).

    Галоўная ўстаноўка кнігі ў тым, каб вывучаць уладу слоў (дыскурсаў ці ўяўлення). Гэта добра відаць, напрыклад, у тлумачэнні апрычніны Івана Жахлівага. Нечуваны выбух гвалту аўтары падручніка тлумачаць адсутнасцю мовы, пры дапамозе якой Іван IV мог асэнсоўваць царскую ўладу. Напружаны пошук выразных сродкаў прывёў яго ад каранацыі — праз спробу заваяваць новыя тэрыторыі (Лівонскі ордэн) — да вар’яцкай інсцэніроўкі заваёвы ўласнай краіны.

    Гэткае разуменне гістарычнага працэсу (у нейкай ступені проціпастаўленае гістарычнаму матэрыялізму) дзейнічае на метаўзроўні кнігі. З яго вынікае разуменне практычнай рацыі гістарычнай навукі.

    Менавіта гісторыкі, лічаць аўтары, канструююць вобразы будучыні. Гэта тлумачыцца ў прадмове з красамоўным загалоўкам: «Каму будзе патрэбная гісторыя заўтра». Адсюль ясна вынікае і палітычны эфект, якога павінна дасягнуць гэтая кніга. Ці, прынамсі, магла б — каб знайшла шырокі ўжытак у педагагічнай практыцы.
    Безумоўна, з такой інтэрпрэтацыяй гістарычнага працэсу можна спрачацца. Але гэта не скасуе галоўных перавагаў гэтай працы. Узорнае выкарыстанне сучасных гуманітарных тэорый робіць яе абавязковай для прачытання ў Беларусі, прынамсі, для гісторыкаў.


    Портал Net.abimperio.net начинает публикацию глав Исторического курса “Новая имперская история Северной Евразии”.

    Логика развития научного проекта Ab Imperio, направленного, прежде всего, на выработку нового аналитического языка описания и изучения сложных обществ (“имперской ситуации”) привела к идее применить этот язык для деконструкции господствующей “схемы русской истории”.

    Канон, начало которому положил еще Н. М. Карамзин, до сих пор формирует логику исторического мышления, в равной степени проявляя себя и в проспекте казенного “единого учебника истории”, и в оппозиционном и неформальном по замыслу опусе Бориса Акунина. Как показал опыт последних двух десятилетий, политические предпочтения авторов обобщающих исторических курсов и даже принципиальные расхождения в интерпретациях отдельных сюжетов не способны сами по себе поколебать общую картину, формируемую “схемой”.

    Ключевым фактором, по-видимому, является не то, что говорится, а как, на каком аналитическом языке. С 2005 г. команда Ab Imperio работает над проблемой, которая описывается в форме оксюморона: создание внутренне логичного и согласованного нарратива, преодолевающего монологизм и телеологизм стандартных обзорных курсов.

    Эта работа особенно ускорилась в последние три года благодаря гранту, полученному от фонда Института современной России (Institute of Modern Russia). Результатом почти десятилетних усилий стал предлагаемый вниманию читателей Ab Imperio в качестве предварительного “препринта” (требующего еще дополнительной научной и структурной редактуры) исторический курс “Новая имперская история Северной Евразии”, который будет печататься с продолжением в номерах журнала в 2014 году.

    Предлагаемый вниманию читателей текст нужно воспринимать именно в этой логике: как опыт борьбы не с традиционными “фактами”, а с господствующим (и не замечаемым нами) языком связывания этих фактов в объясняющие схемы. “Геноцид” и “славяне”, “государство” и “монголы” – не просто знакомые всем слова, помогающие наиболее экономным образом рассказать о прошлом, но и “заархивированные” в них готовые объяснительные стратегии (вспомним о значении концепции “геноцида” для истории Голодомора!). Новая история создается через выработку нового языка рассказывания старых сюжетов, а значит, и формулирования новых вопросов, исходящих из такой логики повествования.

    Как и любой синтетический обзорный труд, наш текст должен вызвать ожесточенную критику специалистов по конкретным периодам и сюжетам – это болезненный для авторов, но совершенно необходимый процесс.

    Учитывая, что по каждому из этих сюжетов у лучших специалистов имеется по крайней мере два взаимоисключающих мнения, критика неизбежна. Прежде всего, она должна помочь выявить откровенные ошибки авторов (в тех случаях, когда непримиримые оппоненты сходятся в конкретных замечаниях). Но что еще более важно, она должна показать, возможен ли содержательный спор в рамках предлагаемой новой истории региона. Именно это, а не всеобщее согласие, является критерием научности профессиональной истории: когда у занимающих разные позиции ученых оказывается общий аналитический язык, на котором они могут понять друг друга – и, как правило, не согласиться. Но в этом и заключается главная задача истории: поддерживать совместное размышление о прошлом (а значит, и конструируемом по аналогии с ним будущем), формулировать новые вопросы и широкую дискуссию вокруг них. В результате формируется универсальный язык размышления об обществе, который используется, в том числе, для обсуждения будущего социального устройства.

    Авторы делают попытку предложить “новую историю” пространства, общества и институтов, которые существовали в пределах нынешней Северной Евразии и еще в относительно недавнем прошлом входили в состав СССР.

    Мы отталкиваемся не от предыстории некоего современного государства или народа (которые в традиционной логике воспринимаются вечными и неизменными “игроками” исторического процесса), а от исследовательских вопросов, суть которых можно свести к проблеме упорядочения человеческого разнообразия и управления им. Причем главным механизмом этих поисков выступают процессы самоорганизации, когда новые идеи, практики и институты создаются на новом месте заново или творчески адаптируются в результате заимствования. Можно сказать, что это история людей, самостоятельно ищущих ответы на универсальные проблемы в уникальных обстоятельствах (ведь обстоятельства любой человеческой жизни уникальны).

    Это еще не учебный курс в строгом смысле, с правильной дидактической организацией, подобранными иллюстрациями, картами и источниками. Скорее, это первый опыт изложения истории региона современным аналитическим языком.
    • нет
    • 0
    • +5

    3 комментария

    avatar
    Галоўная ўстаноўка кнігі ў тым, каб вывучаць уладу слоў (дыскурсаў ці ўяўлення).
    ну вось бачыце, панове, — без новых тэрмінаў ніяк. Без іх нельга усвядоміць той стан, у якім зараз перабываем.
    :)
    0
    avatar
    Алиночка! Давайте начнём с самого простого. ЧТО(понятие)ТАКОЕ ЕВР-АЗИЯ????? Кто и когда с какого ,, будунищя,, ентАе придумал(тартария- восточная ПРУССИЯ!)??? Новых терминов можно придумывать каждый день(Амперия, СССР- ,, социальное равенство,, в коммунизЬме(КОММУНАХ!!!),, ,, рюцький ми(Ф)ръ,, и т.д и т.п)по десятку на дню. :-D :-D :-D
    0
    avatar
    Еўраазія — заганны тэрмін. Ён быў мёртванароджаным тэрмінам расейска-савецка-русскіх імперцаў. Нават ходам для таго, каб савецкае магло пазбегчы асуджэньня. Амерыкі сталі Западам і гісторыю разрухі Еўропы ў ХХ ст. не вытлумачыць без гэтых уцёкаў праз акіяны.
    Але мелася пра тэрмін «камунафашызм». Дакладны тэрмін, пан, гэта можна сказаць… нуу… напрыклад… вось… як птушка ў моры
    :-D :-D :-D не, мне не смешна
    0
    У нас вот как принято: только зарегистрированные и авторизованные пользователи могут делиться своим мнением, извините.